4| W jaki sposób "świat prawdziwy" stał się w końcu bajką

Historia pewnego błędu.

1. Idea  (gr. ίδεα, idea = kształt, wyobrażenie, wzorzec) - pojęcie o zakresie rozciągniętym między dwoma biegunami: z jednej strony obejmuje wszelkie subiektywne, wewnętrzne treści umysłu, traktowane w taki czy inny sposób jako przedstawienia dotyczące świata, z drugiej zaś denotuje wieczne, bezczasowe i niezmienne formy bądź pojęcia. Owe bieguny nie są dwoma odrębnymi znaczeniami tego terminu, lecz wytyczają między sobą obszar zagadnień filozoficznych. Z jednej strony idee są tym, za pomocą czego myślimy, czyli - mówiąc językiem Locke’a - wszystkim, czym tylko zajmuje się umysł, gdy myśli. Tak ujęte, wydają się czymś z istoty przemijalnym, niestałym i całkiem prywatnym. Z drugiej strony są medium zdolnym wyrazić poznanie obiektywne. To one są istotnymi składnikami rozumienia, a jakikolwiek dający się pomyśleć sąd, o ile jest prawdziwy, musi być zrozumiały. Owe obiektywne i bezczasowe istnienie idei jako pojęć zawładnęło wyobraźnią Platona; w jego wzniosłym ujęciu uległy radykalnej reifikacji (czyli potraktowaniu czegoś nie będącego rzeczą jako rzecz), że stały się tworzywem jedynego rzeczywistego świata, świata samoistnych i doskonałych modeli rzeczy, którego świat empiryczny jest tylko ubogą repliką. Doktryna ta, wyrażona w Timaiosie, utorowała drogę neoplatońskiej koncepcji idei jako myśli Boga, dalej zapożyczonej przez chrześcijaństwo. To rozumienie idei zatraca stopniowo zaświatowy wymiar; poczynając od Descartesa, idee zostają sprowadzone do poziomu wszelkich w ogóle zawartości umysłu wszelkich bytów myślących. Zamknięcie idei w obrębie umysłu, splótłszy się z pewnym ogólnym zapatrzeniem w zmysłowość, skłaniającym do ujmowania wszelkich treści umysłu jako swego rodzaju obrazów, oraz złączone z wiarą, że przekształcenie obrazów dobrze tłumaczy mechanizm myślenia, dało w rezultacie u Locke’a, Berkeleya i Hume’a pewną ogólną teorię poznania jako królestwa obrazu, mimo że cała trójka była świadoma tych anomalii, które potem uznano za mordercze dla całej koncepcji. Wady tego ujęcia wytknął Kant, kiedy uświadomił sobie, że poznanie należy uważać raczej za sprawę reguł i organizujących zasad niż jakiegokolwiek kopiowania danych płynących z doświadczenia. Kant przestrzegał też przed przeciwstawną skrajnością - teorią całkowitej niezależności składników poznania i doświadczenia.

2. Sceptycyzm  (gr. σκεπτίκος, skeptikos = wątpiący, krytykujący) - pogląd filozoficzny polegający na wstrzymaniu się od wydawania sądów o rzeczywistości. Powodem takiej postawy jest przekonanie, że nigdy nie można znaleźć ani ostatecznej racji dla danego sądu, ani niepodważalnego kryterium prawdy.

3. Chodzi o Kanta, który spędził swe życie w Królewcu, w obecnym Kaliningradzie.

4. Pozytywizm - kierunek filozoficzny nastawiony antymetafizycznie, ufający empirii i budujący obraz świata na podstawie faktów naukowych, uznający nauki przyrodnicze za jedyne narzędzie zdobywania rzetelnej wiedzy i główne źródło postępu cywilizacyjnego, starający się określić granicę dzielącą naukę od nienauki (na przykład od ideologii, od religii i tym podobne), sprowadzający filozofię do roli metanauki czy też logicznej analizy twierdzeń naukowych, systematyzacji nauk i ich dorobku.

5. Bon sens  (fr.) - Zdrowy rozsądek.

6. Incipit Zarathustra  (łac.) - Tu zaczyna Zaratustra.