Fryderyk W. Nietzsche

Nietzsche Friedrich Wilhelm, urodzony 15 X 1844 w Röcken k. Lützen, zmarły 25 VIII 1900 w Weimarze, filozof niemiecki, jeden z głównych przedstawicieli immoralizmu i irracjonalizmu oraz tzw. filozofii życia w europejskiej myśli filozoficznej XIX/XX wieku. W 1864-67 studiował filologię klasyczną na uniwersytecie w Bonn i Lipsku, skąd wyniósł głębokie zainteresowanie kulturą klasyczną; 1869 objął katedrę filologii klasycznej na uniwersytecie w Bazylei; początkowo znajdował się pod wpływem J. Burckhardta, później zaprzyjaźnił się z R. Wagnerem, którego koncepcje i kompozycje wywarły wielki wpływ na jego poglądy w zakresie teorii tragedii i teorii sztuki; od 1876 zaczął jednak namiętnie zwalczać Wagnera. W 1879 ze względów zdrowotnych zrzekł się katedry i, coraz bardziej osamotniony, przebywał we Włoszech i Szwajcarii, zajmując się pracą pisarską i rozwijając swoje koncepcje filozoficzne; 1889 uległ chorobie umysłowej, z której się już nie podźwignął; do końca życia pozostawał w Weimarze, pielęgnowany przez matkę i siostrę. Główne prace: Narodziny tragedii (1872, wydanie polskie 1907), Niewczesne rozważania (1873-76, wydanie polskie 1912), Ludzkie arcyludzkie (1878, wydanie polskie 1908-10), Tako rzecze Zaratustra (tom 1-3 1883-84, tom 4 1891, wydanie polskie 1905), Poza dobrem i złem (1886, wydanie polskie 1906), Z genealogii moralności (1887, wydanie polskie 1906), Zmierzch bożyszcz (1889, wydanie polskie 1906) oraz wydane pośmiertnie : Antychryst (1902, wydanie polskie 1907), Ecce homo (autobiografia, 1908, wydanie polskie 1909), Wola mocy (1901, wydanie polskie 1910-11).

Poglądy filozoficzne Nietzschego kształtowały się głównie pod wpływem Artura Schopenhauera, a także Karola Darwina i Herberta Spencera. Podstawową przesłanką jego filozofii było przekonanie, że samo życie jest ostatecznym celem ludzkiej egzystencji; twierdził, iż wszelka działalność ludzka uwarunkowana jest potrzebami życiowymi, a wszelka prawda jest subiektywna i względna. Z poglądem tym łączył Nietzsche relatywistyczną teorię wartości i moralności, opartą na immoralnym elitaryzmie. "Moralności niewolników" przeciwstawiał "moralność panów" i głosił ideał "nadczłowieka", któremu oprócz doskonałości biologicznej przypisywał "wolę mocy" realizującą się w dążeniu do władzy i panowania. Koncepcja moralności panów, oparta na przekonaniu o bezwzględnej wartości życia, o wolności silnych i o nierówności ludzi, była dla Nietzschego punktem wyjścia krytyki współczesnej moralności; podejmując zadanie "wyjścia poza dobro i zło", "przewartościowania wszystkich wartości", odrzucał wszystkie uznane dotąd wartości i twierdził, że tylko "zwyrodniałe życie" potrzebuje wyrzeczeń, ascezy, zakazów, ideałów moralnych i religijnych - "moralności niewolników". Panująca moralność, wywodząca się od Sokratesa i przejęta przez chrześcijaństwo, oraz współczesna mu sztuka były, wg Nietzschego, objawami dekadencji całej kultury XIX wieku, której przyczyny upatrywał w zaniku "woli mocy", filisterstwie mieszczaństwa, jego konformizmie i oportunizmie, ograniczaniu instynktów i natury, racjonalizmie, a także w tendencjach demokratycznych. Źródło dekadencji w sztuce dostrzegał Nietzsche w przewadze postawy "apollińskiej", ceniącej wszystko, co przejrzyste, zrównoważone i harmonijne, nad postawą "dionizyjską", która ceni pełnię życia, niszczy wszelkie reguły i harmonię. Jego krytyka panującej kultury, zawierająca wiele głębokich analiz i wnikliwych sądów psychologicznych, miała charakter protestu - antydemokratycznego, estetycznego i immoralistycznego - przeciwko ówczesnej rzeczywistości niemieckiej. Pod koniec działalności pisarskiej Nietzsche stał się zwolennikiem koncepcji cyklów kulturowych, zgodnie z którą dekadencja jest końcowym etapem cyklu - przed ponownym odrodzeniem kultury.

Prace Nietzschego nie są systematyczne; z wyjątkiem kilku, mają one charakter eseistyczny, są zbiorem aforyzmów i krótkich rozważań, pisanych poetyckim i niekiedy alegorycznym stylem; zawierają wiele sprzeczności i nie wykończonych myśli. Były one przedmiotem bardzo wielu rozbieżnych interpretacji, a zawarte w nich poglądy - zarówno nihilistyczne, jak i aktywistyczne - wywarły silny i wielostronny wpływ: oddziałały na szerokie rzesze inteligencji końca XIX i początku XX wieku, wpłynęły na rozpowszechnienie się nastrojów dekadentyzmu, pesymizmu, nihilizmu i katastrofizmu; w filozofii wywarły wpływ głównie na tzw. filozofię życia i egzystencjalizm; w literaturze - m. in. na kształtowanie się założeń filozoficznych ekspresjonizmu i futuryzmu, na twórczość Andre Gide, Thomasa Manna, Bernarda Shawa, Gabriele d'Annunzia, a w Polsce m. in. na Stanisława Przybyszewskiego, Wacława Berenta, Leopolda Staffa i Stanisława Brzozowskiego; w muzyce niektóre prace Nietzschego inspirowały sporo kompozycji lub posłużyły za podkład słowny (m. in. Richarda Straussa Tako rzecze Zaratustra, Gustava Mahlera część III Symfonii, pieśni Ludomira Różyckiego i Arnolda Schönberga). Na gruncie społeczno-politycznym działanie myśli Nietzschego było wielokierunkowe; z jednej strony wywarły one wpływ na poglądy anarchistów, z drugiej zaś były wykorzystywane przez ideologów faszyzmu, zwłaszcza w Niemczech.

źródło: Wielka Encyklopedia Powszechna PWN.